برهان جهان شناختی < نرمن گیسلر > 1

«He has a B.A, M.A., Th.B., and Ph.D (in philosophy)»

«شایعه ای که اخیرا برخی  مطرح میکنند و یا کرده اند  اینست که براهین فلسفی اثبات وجود خداوند در غرب به شکست انجامیده و بعضا فقط راههایی همچون راههای عرفانی !را که راه را بر هر نظریه پردازی باز میگذارد و بنیاد گریزناپذیری ندارد قابل طرح است ! بسیاری کتابها که در سالهای اخیر دراینباره  نگاشته  شده برای رد این شایعه کافی است . چرا که این کتابها بخوبی  نشان میدهد که درهمان غرب بسیاری از اندیشمندان و متفکران بزرگ وجود دارند که با اشراف به کلیه سنگ اندازیها وایرادات احتمالی   به دفاع استدلالی و منطقی دقیق از اعتقاد دینی خویش میپردازند و این اشکالات نه تنها انها را از میدان بدر نکرده است بلکه واجد استدلالهای دقیق تر و زیبا تری نیز نموده است .»

برهان جهان شناختی در ارزیابی مجدد

اغلب مساعی برای دفاع از برهان جهان شناختی در قالب غیر لایب نیتسی از توماس آکویناس ناشی میشود. قابل درک است که چرا توماس برهانش را بر اصل دلیل کافی مبتنی نکرده بلکه بر اصل علیت وجودی پایه گذاری کرده است . قالب اول مستلزم تبیینی در محدوده عقل است ؛ در حالی که مبنای قالب دوم در واقعیت است . نوع لایب نیتسی از برهان بر ضرورت منطقی ساخته شده است ، درحالی که برهان آکویناس مبتنی بر غیر قابل انکار بودن ِ وجودی است . این تفاوت و برخی تفاوت های دیگر در تبیین دقیق و استوار برهان روشن خواهد گردید.

 

بیان مجدد برهان جهان شناختی

آنچه به دنبال می آید خلاصه ای از برهان جهان شناختی است که کوشش خواهیم کرد آن را با دقت برساخته (وباز تعریف کرده) و در باقی فصل از آن دفاع کنیم .

1-       موجود (یا موجوداتی) محدود و متغیر وجود دارند .

2-       وجود فعلی هر موجود محدود و متغیر معلول موجود دیگر است .

3-       تسلسل بی نهایتی از علل ِ هستی نمیتواند وجود داشته باشد .

4-       بنابراین ، علت اولائی برای وجود این موجودات وجود دارد .

5-       علت اولی باید نامتناهی ، واجب ، ازلی ، بسیط ، لایتغیر و واحد باشد .

6-       این علت نامعلول اولی ، با خدای سنت یهودی – مسیحی یکی است .

اردشیر پاپکان

 ساسانیان حدود 429سال و 3 ماه و 18 روز در ایران حکومت کردند ودر دوران حکومت آنها 28 شاه بر تخت نشستند.

اردشیر پاپکان ،موسس سلسله ساسانیان ، فردی باهوش و شجاع و از اعقاب متولیان معابد زرتشتی بود. پاپک پسر ساسان و پدر اردشیر در شهر "خیر " در کنار دریاچه بختگان فارس حکومت داشت . او برای پسرش شغل قلعه بیگی را گرفت . از این زمان ، ترقی این خاندان شروع شد. اردشیر فکر پادشاهی بزرگی را می پرورانید ودر سال 398 ق ه علم طغیان برافراشت وتوانست پادشاهی اشکانی را براندازد وبه نفوذ و تسلط پانصد ساله فرهنگ وتمدن یونانی ، که اسکندر و اعقابش آنرا بر ایران تحمیل کرده بودند پایان دهد.[1]  و بر باورهای دینی ایرانیان تکیه زند و حکومتی را پایگذاری کند که نخستین دولت "مزداپرست "در تاریخ بود. دین زرتشتی در زمان اردشیر پاپکان رسما به قصرهای پادشاهی وارد شد و همدوش حکومتگران شد.

اردشیر هوشمندانه دریافته بود که احیای هویت و فرهنگ ایرانی به ترسیم دینی مورد پذیرش نیاز دارد از اینرو تمام تلاش خود را بکار برد تا دین بهی را زنده کند و آتشکده ها  و معابد را رونق بخشید . او میدانست به پشتیبانی این آیین می تواند وحدتی دوباره در میان اقوام ایرانی ایجاد کند که سالها تحت نفوذ و هجوم افکار یونانی قرار گرفته بودند. به همین مناسبت منابع زرتشتی از اردشیر پاپکان به ستایش فراوان نام برده اند و او را فردی میدانند که اوستا را به کمک موبدانی همچون "تنسر" و "آذرباد مهراسپندان" جمع آوری کرد.

از نام او نیز میتوان به خوبی به آمیختگی دین و دولت در ایران باستان پی برد : نام و واژه اردشیر متشکل از دو جز است : "ارته"(ارد اشه) به معنای مقدس و متدین ؛ و "خشتره " به معنای شهریاری است ، مجموع کلمات بهمعنای حکومت مقدس یا شهریاری دیندار می شود تعبیر کرد .

اردشیر کرمان و خوزستان و عمان را مطیع خود ساخت وتیسفون و خراسان و باختر و خوارزم و توران و مکران و پنجاب هند را هم تسخیر کرد . وی در سال 397 ق ه وارد تیسفون شد . نقوش برجسته چنین مینمایاند که با یک دست شمشیر و با دست دیگر آتش آتشکده را برهم میزند که نشان از در اختیار داشتن دو قدرت شاهی و روحانی در شخص وی بوده است ؛ او بنام خود سکه هایی را ضرب کرد که بر آن نوشته شده بود : نخست مزدا پرست ، خدایگان اردشیر شه ایران و بعدها شاهنشاه ایران .

اردشیر تلاش بسیاری برای احیای دین زرتشتی کرد اما هوشمندانه راه قدرت را را بر موبدان بست و اجازه نداد آنها صاحب قدرت و نفوذی مهار ناپذیر در دربار شوند . موبدان زرتشتی در زمان جانشینان وی توانستند که قدرت و تسلط بسیاری بر شاهان پیدا کردند. و حتی در برخی از برهه های زمانی قدرتی بیش از شخص شاهنشاه داشتند و ميتوان گفت یکی از عوامل مهم در سقوط ساسانیان و دوری رعایا از ایین بهی شدند بواسطه اجبار بیش از حدی که در ایین زرتشتی اعمال میکردند .  [2] بدین سبب میتوان درک کرد که چرا رعایای ایرانی مسیحی مانویی و مزدکی شدند و این ایین ها و نهضت ها با سرعت در سراسر ایران فراگیر میشد. اما مغان در زمان حیات اردشیر هرگز نتوانستند به اختیاراتی پیش از آنچه شاهنشاه برایشان در دربار تعیین میکرد دست یابند.

اردشیر ، ازاینرو که خود را وارث هخامنشیان میدانست آهنگ نبر با رومیان را کرد . او در سال 393 ق ه از فرات گذشت و سفیرانی به دربار الکساندر ، امپراتور روم ، فرستاد وپیغام داد که هرآنچه رومیان در آسیا تصرف کرده اند متعلق به ایران است وباید به ایران برگرداند . الکساندر سفیران ایران را زندانی کرد و عازم جنگ با سپاه ایران شد . رادشیر رومیان را شکست داد ونصیبین و حران را هم تصرف کرد و ارمنستان را نیز به زیر سلطه ایران برد.ایجاد مرکزیت سیاسی ،جمع آوری اوستا ، رسمیت بخشیدن به آیین زر تشت ، ایجاد نیروی نیروی نظامی به سبک قشون جاویدان داریوش کبیر ،  درجه بندی کارمندان ادارات و تخفیف مجازاتها همگی از دستاوردهای دوران پادشاهی اوست .

____________

1-      «این دوره (دوران اشکانیان) ویژگی دیگری هم دارد و آن نخستین تجربه غرب زدگی قوم ایرانی است. فرهنگ عامیانۀ یونانی توسط اسکند و سلوکیان اندکی جامعه ایرانی را تحت تاثیر قرار داد تا انجا که ایین و فرهنگ به فراموشی سپرده شد و از اعتبار افتاد و نزد راویان و مورخان یونان ضرب المثل شد که:[ایرانیان در تقلید از بیگانگان بی نظیرند]، اشرافیت پارتی ایرانی نیز یونانی زده شده بود. ایران37» پلوتارک : شرق همچنان بربر و روح شرق هماره اسیر

2-      «با اینکه بی دینی و گریز از دین (زرتشتی) کیفر مرگ داشت، در عین حال رعایا از روحانیون و دین شان نفرت داشتند و در نهان به عقاید و آرا و ادیان دیگر روی می آوردند. رعایا در انتظار فرصتی بودند تار از روحانیون انتقام بگیرند. آنان یک بار در روزگار هخامنشی و توطئه روحانیون علیه دولت و مردم، دست به مُغ کشی گسترده ای در سراسر ایران بزرگ زدند و هر سال ان روز را عید مُغ کشان نامیده و جشن میگرفتند.[1] روحانیان که از خشم و نفرت رعایا خبر داشتند مُغ ازاری را یکی از گناهان مرگ بار قرار داده بودند. هرگونه اعتراض و اهانتی عنوان گناه مغ آزاری داشت و گناهکار محکوم به مرگ بود.[2]... روحانیون از یک سو هول و هراس گناه و عوارض و عواقب دنیوی و اخروی ان را در روح و روان رعایا خلانده و برای ارامش روان رعایای هزاران دعا و ذکر و ورد و حرکات عجیب و غریب  تدارک دیده بودند و از دیگر سو بدلیل ولایت مطلقه ای که بر سرنوشت رعایا داشتند گاه گناه مقلدان شان را می بخشیدند و یا با گرفتن وجوه نقد و کالا و بیگاری بسیار  بخشی از گناهان را می خریدند و گاه حدود شرعی سنگین که هزاران تازیانه و کشتن هزاران حیوان موذی ریز و درشت بود به پرداخت وجوه و نقد و کالاو... تبدیل میشد. [3] هول و هراس گناه و عوارض و عواقب آن ، رعایا را بسیار محتاط ساخته بود. رعایا باید مواظب گفتار و رفتار فردی و اجتماعی خود می بودند چرا که هر گناهی علاوه بر کفاره سنگین و پردردسر، تازیانه بسیار داشت..... روحانیون ثروتمندترین طبقه ممتاز کشور بودند. این ثروت هنگفت بیشتر از راه وجوه واجب دینی (نذرها ، کفاره ها، خیرات و..)به دست می امد. 1- وندیداد 1/ 72 : عید مغ کشان . 2و 3- احکام دینی.»ایران 218و 219

درگیری اعراب با سپاه ساسانی؟!

علت امدن اعراب به عراق (علت درگیری اعراب با سپاه ساسانی)

در مورد درگیری اعراب در زمان خلیفه  ابوبکر  با لشکر ایران داستان چنین اغاز میشود که در این زمان  گروهی از قبایل عرب از دین برگشتند و فتنه واشوب و قتل و غارت بپا کردند.:

فتح سواد عراق  که در دوران خلافت  ابوبکر رخ داد  مقارن با سال دوازدهم هجری بود . ماجرایی اینچنین دارد : این فتح از آنجا آغاز می شود که پس از وفات پیامبر (ص) گروهی از قبائل عرب که به نفاق (هنگام حیات پیامبر)، اظهار مسلمانی می کردند، (بعد از وفات پیامبر و دو دستگی مقطعی در میان مسلمانان دربحث خلافت)  آشکارا از اسلام رو برتافتند و جنگهای سختی را با مسلمانان اغاز کردند. اینان، قبائل گوناگونی بودند که در حجاز و عراق و یمن و دیگر نواحی می زیستند و در پیرامون پیامبر نمایانی دنیاطلب و ریاستخواه به نامهای : طُلیٌحَه و سَجاع و مُسَیلمه و أسود و عَنسی گرد آمدند و عده ای را کشتند و جنگهای سختی را با مسلمانان اغاز کردند و شهر مدینه را که کانون اسلام و پایگاه مهاجران و انصار بود، به خطر افکندند و بقول جرجی زیدان : « کار مرتدّان بالا گرفت تا بدانجا که برخی از ایشان به مدینه – پایتخت مسلمانان – یورش و هجوم بردند و نزدیک بود آنجا را (مدینه) به تصرف درآورند و اگر ابوبکر بخوبی از مدینه دفاع نمی کرد آنرا (مدینه را) به تصرّف درآورده بودند.» تاریخ تمدن اسلامی چاپ قاهره ج1ص68

ولی به یاری خداوند و همت مسلمانان، سرانجام فتنۀ مزبور (در اطراف مدینه) خاموش شد و برخی از پیامبر نمایان دروغگو به هلاکت رسیدند و برخی از ایشان (طلیحه و سجاع) به اسلام بازگشتند.

از میان نزدیکان و یاران پیامبر که در این ماجرا از جهد بلیغ کوتاهی نورزیدند، امام علی و زبیر و طلحه و عبدالله بن مسعود را بویژه باید نام برد . چنانکه ابوجعفر طبری مینویسد : «ابوبکر پس از اینکه هیئت اعزامی (فتنه گران) را بیرون راند ، علی و زبیر و طلحه و عبدالله بن مسعود را بر راههای کوهستانی مدینه گمارد (تا از نفوذ دشمن به درون شهر جلوگیر کنند)» الکامل فی التاریخ ج2ص344 چاپ بیروت

 دراین هنگام خالدبن ولید از سوی خلیفه ابوبكر ماموریت یافت تا قبايلي از اهل رده و آشوبگران و حامیان ایشان را برجای خود نشاند. سرانجام این گروهها بصورت قبایلی در سواد عراق و حیره پراکنده بودند و در میان ایشان برخی از طوایف مسیحی نیز دیده میشد كه به انها كمك ميكردند ، خالد بن ولید  به آهنگ گوشمال دادن به این فتنه انگیزان و آرام ساختن فتنۀ  فتنه گران (و جلوگیری از فتنه دوباره و بعدی آنها) به سوی  سواد عراق حرکت کرد و با برخی قبایل شورشی "مصالحه" نمود و با گروهی دیگر کارش به "جنگ" کشید تا سواد عراق و حیره را به تصرف درآورد دولت ساسانی که از زمان خسرو پرویز دشمنی را با اسلام آغاز کرده بود از قبایل اشوبگر حمایت ميکرد و همين کار موجب شد تا سپاه عرب با دولت ساساني نیز درگیر شود.

چنانکه  حتی دفاع و حمایت دولت ساسانی از قبائل آشوبگر، عاقبت سپاه اعراب را با دولت ساسانی  روبرو کرد و نبردهای ذات السًلاسل  و ثنی و "وَلَجه" و  "با دَقلی" و الیس  را در بین النهرین با ایرانیان پیش آورد و کار جنگ میان اعراب و سپاه ایران ساسانی گسترش یافت و سرانجام این نبردها به داخل ایران کشیده شده و به سرنگونی دولت ساسانی و فتح ایران انجامید. چنانکه مورخان پر آوازه چون طبری و بلاذری و ابن اثیر و ابن خلدون در اسناد و آثار خود این امر را نشان داده اند .

بنابرهمین ملاحظه می توان گفت که مسلمین در این پیکارها، " آغاز گر آشوب و جنگ نبودند" و فتنه انگیزی از دشمنان مسلمانان مایه گرفت و به شکست دشمن و از دست دادن حاکمیت دولت ساسانی در بین النهرین  انجامید.

برخی از محققان معاصر نیز، درستی این تعلیل را به خوبی دریافته اند چنانکه حتي دکتر زرینکوب در کتاب تاریخ ایران بعد از اسلام در اینباره  مینویسد « سبب آمدن خالدبن ولید به عراق چنانکه از تامّل در قــرائـن برمیـاید تنبیه اعـراب عراق و هم پــیمانان اهل ردّه بــوده  است لکن ناچار منتهی به تصادم با لشکریان ایران شده و جنگها و فتح های اسلام از آن میان پدید آمده است. ص295»

«در سال دوازدهم هجرت ابوبکر ، خالد بن ولید را جهت تعقیب اهل رده که به میان رودان گریخته بودند به آن سرزمین روانه کرد و خالد هم دولت حیره را شکست داده وآنجا را متصرف شد به این ترتیب بود که جنگهای ایران و اعراب شروع شد ....و ابوبکر به خالد سفارش اکید کرده بود که از در گیری با ایران بپرهیزد» ایران باستان جلد2 ص236

بنابراین در واقع خود دولت ساسانی پیشگام و اتش افروز و محرک جنگ بود و سبب شد که اعراب مسلمان بعد از وفات پیامبر به ایران بتازند و در صدد برآیند تا سررشتۀ فتنه را بر کنند همانگونه که طبری پس از ذکر واقعۀ «ولجه» می نویسد :

فانهزمت صفوف الاعاجم و ولو...و قام خالد فی الناس خطیبا یرغبهم فی بلاد العجم.

یعنی« صفوف عجم ها درهم شکست و روی به گریز نهادند و خالد در میان مردم برخاست و سخنرانی کرد و انان را تشویق به حمله به بلاد عجمها کرد» تاریخ طبری ج 3 ص354 (چاپ مصر)

و چنانکه نوشته اند در جنگ بصره (اُبله) تنها سیصد سوار عرب شرکت داشت و این سربازان سپاه مدافع شهر را شکسته و این بندر بزرگ را تسخیر کردند.

این همان است که مرحوم زرینکوب در کتاب کارنامه اسلام چنین بدان اشاره میکند: «چندی بعد اعراب ، هم بر فارس دست یافتند هم بر خراسان و ماوراء النهر. این فتوحات خیره کننده – که تا حدی به تقدیر الهی یا معجزه اسلامی تعبیر شد – در واقع فقط بدان سبب امکان داشت که همه جا در قلمرو ایران و بیزانس مقدم مهاجمان (عرب) را عامه مردم  با علاقه  استقبال کردند . اگر عامه مردم این ممالک با مهاجمان به چشم عداوت می نگریستند این فتوحات چنین آسان دست نمی داد . بیزانسیها چون در مصر از سوریه نیز منفورتر  بودند ، ده هزار سرباز مسلمان کافی بود تا (تمامی) مصر را از چنگ بیزانس بیرون بیاورد.   چند شهری هم که مقاومت کرد، یک دوسال بیش در دست بیزانس نماند.  بدینگونه ، هنوز یک ربع قرن از هجرت پیامبر نگذشته بود که بیرون از جزیره العرب، از تیسفون ساسانی گرفته تا اسکندریه بیزانسی،  همه جا قلمرو اسلام بود با بانگ اذان ، که شهادت می داد به وحدت خدا و رسالت محمد.» ص3

و چنانکه پرفسور توماس ارنولد در کتاب تاریخ گسترش اسلام مینویسد: « زجر و شکنجه و تجسس عقاید و دین در تمام مردم ایران یک نوع حس تنفر علیه دین رسمی زرتشتی و خاندان پادشاهی که به تحمیل ان بر مردم کمک مینمود ، بوجود اورده بود و موجب ان شد که فتح اعراب بصورت یک نوع نجات و رهایی و ازادی جلوه کند» ص149 در واقع برای همین بود که قبل از ورود اسلام هم  ایرانیان مسیحی میشوند مانویی میشوند و مزدکی میشوند و همگی هم توسط مغان و اشراف قتل عام میشوند و برای همین است که حتی در ایران باستان رعایای ستمدیده عیدی داشتند بنام عید مغ کشان.

بهر ترتیب ماجرای فتح أُبُلًه و حیره و أنبار و عینُ التًمر و دومه الجندل و دیگر نواحی بین النهرین را در تاریخ طبری و فتوح االبلدان بلاذری و کامل ابن اثیر و دیگر کتب تاریخی می توان خواند و از جزییات این رویدادها باخبر شد. آنچه در اینجا شایسته است یاد کنیم آنستکه رفتار مسلمانان با ساکنان این سرزمینها به شکلی بود که توانستند انظار و افکار آنان را به سوی اسلام جلب کنند و تمدن باشکوهی را در مناطق مزبور بنیان گذارند. در اینباره جا دارد توضیحی بیاوریم و به اشاره و اجمال، بسنده نکنیم.

باید دانستکه بخش مهمی از بین النهرین، نه از راه جنگ بلکه از طریق «مصالحه» گشوده شد و مسلمین با ساکنان آن سرزمینها به ملایمت رفتار نمودند و بدانها در حفظ و آیین خود، ازادی دادند بلکه دفاع و حمایت از ایشان را برعهده گرفتند!

ابن اثیر در تاریخش می نویسد: «در محرم این سال(12هجری قمری) ابوبکر به خالدبن ولید که در یمامه بود نامه نوشت و او را فرمان داد تا بسوی عراق حرکت کند و برخی گفته اند که خالد از یمامه به مدینه وارد شد و ابوبکر وی را روانۀ عراق کرد(بهرصورت) خالد رهسپار عراق گردید و در بانقیا و باروسما و اَلیس فرود آمد و اهالی آن دیار با او (خالد) مصالحه کردند»(الکامل ج2ص384)

بنابر گزارش طبری و ابن اثیر و بلاذری، حالد مسیر خود را ادامه داد و به «حیره» رسید و کارش با مردم «حیره» نیز به  مصالحه پیوست.

اینگونه مصالحه ها که در نواحی دیگری از بین النهرین هم پیش آمد، بدانصورت بود که قبائل غیر مسلمان، بدون انکه مجبور باشند از کیش و آیین خود دست بردارند با مسلمین از در آشتی در می امدند و جزیه یا مالیاتی سرانه بدیشان میپرداختند و دربرابر اینکار از جمایت جدی مسلمانان برخوردار می شدند بطوریکه اگر مورد هجوم کسانی قرار میگرفتند، مسلمین موظف بودند تااز ایشان دفاع کنند و حفظ و جان و ناموس و امنیت انان را برعهده گیرند.

مقدار جزیه و مالیات سرانه نیز گران و کمرشکن نبود، مثلا بنا به نوشته مورخان در همان مصالحۀ بانقیا و باروسما و الیّس  هرکس وظیفه داشت سالیانه 4 درهم به دولت اسلامی بپردازد. چنانکه ابن اثیر مینویسد: «کانت علی کل رأس اربعه دراهـــم»(یعنی: برعهده هرکس چهاردرهم بود)الکامل ج2 ص384

و چه بسا زکاتی که مسلمانان به دولت می پرداختند، چندبرابر بیش از آن مقدار شمرده می شد به ویژه که زنان و کودکان از دادن جزیه معاف بودند. چنانکه مالک در کتاب الموطّأ  می نویسد «سنت براین امر جاری شده که جزیه بر زنان اهل کتاب و کودکانشان نباشد و جزیه، جز از مردانی که به بلوغ رسیده اند گرفته نشود» جزء 1 ص207 چاپ قاهره

در برابر این مالیات سبک و اندک، مسلمانان نسبت به اهل ذمه وظائف سنگینی داشتند چنانکه پیامبر بزرگوار اسلام به مسلمانان اموزش داده بود و نخستین بار که عبدالله بن أرقم  را برای  گرفتن جزیه فرستاد، همینکه عبدالله به راه افتاد پیامبر او را ندا داد و فرمود: « بدان ، هرکس که به همپیمانی غیر مسلمان ستم روا دارد، یا اورا به کاری بیش از توانش وا دارد، یا بر او عیب نهد، یا از او چیزی را بدون رضایتش بگیرد، من در روز رستاخیز با وی ستیزه میکنم» الخراج ، اثر قاضی ابویوسف ص135+فتوح البلدان ص167

مسلمانان درصدر اسلام این سفارش را از یاد نبرده بودند از اینرو، رفتار نیک آنان در دیگران اثر خوبی به جای نهاد و اهل ذمّه  را برای پذیرفتن اسلام آماده ساخت بدانگونه که مورخان  آورده اند :« چون اهل ذمّه، وفای مسلمین و خوشرفتاری ایشان را دربارۀ خود دیدند با دشمنانشان، دشمنی کردند و دربرابر آنها، یاور مسلمانان شدند» الخراج ص149

دستور اسلام است که از کسانی که جزیه میپرداختند حمایت شود و خدماتی بدیشان ارائه شود. بهمین مناسبت، مسلمانان از جزیه دهندگان به "مُعاهدین" یا "اهل ذمًه" تعبیر میکردند ؛ یعنی کسانیکه با مسلمین همپیمانند و یاری و حمایت آنان بر ذمّۀ دولت اسلامی است.

چنانکه مورخان آورده اند که پس از جنگ  صفّین ، سپاه معاویه گاهی به برخی از شهرهای حجاز و عراق، تاخت و تاز میکرد، دریکی از این غارتگریها، سربازان معاویه  خلخالی بزور از پای زنی یعودی بدرآورده و گردنبندش را به غنیمت بردند. چون این خبر را به امام علی(ع) رساندند امام، مردم کوفه را گرد آورد و ماجرای مزبور را حکایت نمود و سپس فرمود :(فلو أنً امر مُسلماً مات من بعد هذا أسَفاً ما کان به ملوماً بل کان به عندی جدیرا) «یعنی: اگر  مسلمانی در پی این حادثه ، از شدّت اندوه بمیرد، بر او ملامتی نیست بلکه به نزد من امری شایسته باشد!!» نهج البلاغه خطبه جهاد شماره26 +اخبار الطوال اثر دینوری ص212

در اینجا مناسب است که رای یکی از خاورشناسان برجسته غربی را گزارش کنیم تا معلوم شود که مورخان و پژوهشگران اسلامی در این دواریها تنها نیستند .

توماس آرنولد خاورشناس مشهور انگلیسی در کتاب تاریخ گسترش اسلام چنین می نگارد: «از شواهد و نمونه هایی که قبلاً در مورد آزادی هایی که برای اعراب مسیحی از طرف مسلمانان فاتح در قرن اول هجری و سپس ادامۀ ان در زمانهای بعد نقل شد، می توان استنتاج نمود که قبائل مسیحی که اسلام را پذیرفتند تنها با طیب خاطر و به اختیار و با آزادی کامل، به اسلام گرویدند. »ص39

منابع مقاله : ۱- بخش اعظم مطالب از کتاب بین النحرین در روزگار خلفای راشدین۲- ایران ۳- تاریخ گسترش اسلام ۴ - کارنامه اسلام

ــــــــــــــــــــ

لینک به بیرون : درامدی بر صلحنامه های مسلمانان باساسانیان درآغاز فتح ایران

لینک مرتبط :معرفی چند کتاب